Van verboden geloof tot rijk rooms leven
Kerk en Geloven deel 4
Door Karin Stronks
AALTEN – Het vierde artikel over de geschiedenis van het geloof in Aalten en omstreken begint in het jaar 1612. Pastoors zijn vervangen door predikanten, de overheden bestaan uit calvinisten. Het rooms-katholieke geloof is verboden, kerken worden versoberd, beelden en schilderingen verwijderd. Iedereen moet het protestantse geloof belijden. Echter, er blijven mensen trouw aan het rooms-katholieke geloof.
Ook deze keer zijn we te gast bij Hans de Graaf. Notities, een laptop en boeken liggen op tafel. Er is koffie met een koekje en Hans begint te vertellen. “Na de verovering van Heerlijkheid Bredevoort door Maurits wordt het rooms-katholieke geloof verboden. Kerken worden ontdaan van beelden en schilderingen. Rooms-katholieke rituelen verdwijnen, het altaar in het koor heeft geen waarde meer, de kansel is voortaan het middelpunt.”
Heimelijk wordt het rooms-katholieke geloof nog altijd beleden. “Er werden bijeenkomsten georganiseerd waarin monniken vieringen hielden. De monniken kwamen als marskramers verkleed bij de gelovigen thuis. Deze ‘paapse stoutigheden’ waren bekend bij de protestanten en werden besproken tijdens de classis in Zutphen. Ook overheden pleegden overleg en spraken over sancties.”
Een voorbeeld van ‘paapse stoutigheden’ en de gevolgen is kerstnacht 1647. Pater Esweiler komt naar Bollen in Miste (nu Vivaldi) om een viering te houden. “Na verraad wordt de pater opgepakt en naar Bredevoort overgebracht. Rooms-katholieken zamelen 600 gulden in en kopen hem vrij. Een voor die tijd heel groot bedrag.” Bij boerderij ‘Oudeluiken’ worden ook bijeenkomsten gehouden met een geïmproviseerd altaar. “Mensen wisten over het algemeen wel wie er nog ‘rooms’ was. Deze gelovigen stonden sterk in de schoenen. Zij hebben het rooms-katholieke geloof generaties lang doorgegeven, ondanks het verbod.”
In 1661 ontstaat de grenskapel Zwillbrock, van daaruit trekken paters van dorp tot dorp, naar de ‘verdrukte kudde’, als geheime zendelingen. Dertien jaar later wordt de Kreuzkapelle in Hemden opgericht met resten van het verwoeste klooster Nazareth. “Pater Ignatius Busch is daar de eerste pastoor. Rooms-katholieken uit Aalten en omstreken steken de grens over om vieringen bij te wonen. Er worden jarenlang kinderen gedoopt, huwelijken ingezegend en doden begraven.”
“Nu nog wordt daar elk jaar, rond 14 september, een openluchtmis gehouden, ter nagedachtenis aan de oprichting van het Kruis en aan die periode. In die tijd waren er geruchten over wonderen die hier zouden zijn gebeurd. Twee voorbeelden: de zoon van Jenneken Belckhaven, gereformeerd, had een beenbreuk die niet te genezen was. Hij kreeg het advies om naar de Kreuzkapelle te gaan om het kruisbeeld te aanschouwen. Dat heeft hij gedaan en was vrij van pijn … Jurriën Woords, zes jaar oud, was blind geworden. Ook hij kreeg het advies om de Kreuzkapelle te bezoeken en volgens getuigenverklaringen kon hij weer zien. Onderzoek in 1691 door het bisdom Munster bepaalde dat dit alles onvoldoende gefundeerd was om de Kreuzkapelle als bedevaartsoord aan te merken.”
Een grote stap vooruit naar het jaar 1795, het begin van de Franse tijd. Het begin van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap. “Pioniers van rooms-katholiek Aalten grijpen de kans en stichten in 1799 een huiskerkje in de woning van Bernard Meijerink aan de Kerkstraat. Moet je nagaan, honderd jaar hebben rooms-katholieken in het geheim hun geloof beleden en behouden. Vijf generaties lang! Het is een wonder dat het geloof hier bewaard is gebleven.”
Het huiskerkje wordt al snel te klein en op Lage Blik wordt een schuurkerk gesticht. “We schrijven dan het jaar 1801. Onder leiding van pastoor Gerhardus Wansink uit Vreden, voor de duvel nog niet bang, komen gelovigen voor vieringen bij elkaar. De gelovigen zijn dan nog geen zelfstandige parochie. De rooms-katholieken kerken in deze schuurkerk tot 1859."
De Franse tijd brengt een discussie op gang over het feit dat de Oude Helenakerk en landerijen van de rooms-katholieken zijn afgenomen. “Dit soort zaken speelde in heel Nederland. Daarom buigt een landelijke commissie, die in 1797 in het leven is geroepen, zich over de problematiek. Drie jaar later krijgen rooms-katholieken in Aalten een afkoopsom van 1400 gulden. De rooms-katholieke kerk is in die tijd een ‘bijkerk’ van de Kreuzkapelle.”
Rooms-katholieken kunnen weer ademhalen door het nieuwe bewind en ontwikkelingen gaan door. “In 1829 wordt een rooms-katholieke begraafplaats in gebruik genomen op de hoek van de Molenstraat en de Varsseveldsestraatweg.”
Op 13 februari 1855 erkent het bisdom Utrecht de parochie Heilige Helena. “Twee jaar daarvoor ontstond beroering bij de protestanten omdat de paus de bisschoppelijke hiërarchie herstelde, onder andere met het bisdom Utrecht. Deze periode wordt de April Beweging genoemd. Er werden door de protestanten felle brieven geschreven naar koning Willem III. Ook vanuit Aalten, zij het wat gematigder van toon.”
Maar de erkenning is niet omkeerbaar en in 1859 wordt de nieuwe rooms-katholieke waterstaatskerk in Aalten gebouwd. Rond de waterstaatskerk komt een bloeiend verenigingsleven op gang. "Op 10 mei 1893 brandt de kerk volledig af en op de plek van de Helenakerk van nu, over de brug, wordt een prachtige kerk opgetrokken. Met een spitse toren, glas in lood, ornamenten, gewelven, fraai beeldhouwwerk. Een geweldig gebouw.”
In 1882 komen de zusters Franciscanessen naar Aalten, zij betrekken het huis van Heinrich Driessen aan de Dijkstraat, later bekend als Elisabethklooster. “Een geweldige impuls voor de emancipatie van de rooms-katholieken door onderwijs en ziekenzorg. Overigens heeft de familie Driessen heel veel betekend voor de rooms-katholieken in Aalten.”
De aversie tussen rooms-katholieken en protestanten borrelt soms naar de oppervlakte. "Dat blijkt ook bij de feestelijkheden van honderd jaar rooms-katholiek Aalten in 1891. Toneel en zang zijn destijds een uitlaatklep over de gevoelde achtergestelde positie van de katholieken. Maar het rijke roomse leven bloeit.”
Volgende week volgt het vijfde en laatste artikel van deze reeks.
