Henk Vis geeft rondleidingen in de synagoge. Foto: Clemens Bielen
Portret van Winterswijkse schrijver Henk Vis
Maatschappij‘Liever op de drempel’
Door Clemens Bielen
WINTERSWIJK - Veel plaatsgenoten zullen hem kennen als lector-liturg in de Jakobskerk. Hij leidt een tiental diensten in de zogenaamde Musica Jacobi-serie van de Protestantse Gemeente Winterswijk. Henk Vis leest dan zelfgekozen Bijbelteksten en spreekt ook de begroeting, de gebeden en de zegen uit. Tegelijkertijd doet hij veel rondleidingen in de synagoge, is hij nauw betrokken bij het project ‘Stolpersteine’ van de gemeente Winterswijk en schreef hij veel over het lot van de Joden in de oorlog en over het verzet. Hij schreef gedichten, columns en artikelen in het kerkblad en een aantal boeken waaronder een roman. De jongere generatie heeft misschien van hem les of leerhulp gehad op de Wilhelminaschool, waar hij van 1993 tot 2008 onderwijzer was. Het pas verschenen: ‘Liever op de drempel’, geeft aanleiding tot een portret.
Henk Vis heeft geschreven over de levens van anderen, vaak in opdracht, maar het is niet gemakkelijk om hem ertoe te bewegen mee te werken aan een portret over zichzelf. Bescheidenheid zit aan hem vastgeplakt, maar we besluiten om er als experiment aan te beginnen. Zoals hij het zelf het liefst omschrijft is Henk opgegroeid in een vrolijk gereformeerd gezin. Daarmee geeft hij al aan, dat hij niet behoort tot de schrijvers die hun streng gereformeerde jeugd van zich af willen schrijven. Daar is wat hem betreft ook geen enkele aanleiding toe.
Ik meen in jouw werk toch een soort worsteling te zien; je wil uit de kerk, maar tegelijkertijd ook erin.
“Inmiddels niet meer, want ik voel me vrij om op die drempel te zitten en naar buiten en binnen te lopen. Een zoektocht wel, een worsteling niet. Ik doe ook diensten (vespers) in de Jacobskerk en ben blij dat die diensten door kunnen blijven gaan. Vooral de Jacobskerk met zijn mooie orgels en vleugel, bespeeld door de bevlogen cantor-organist Wim Ruessink, spreekt me erg aan.”
Je zou Henk Vis een veelzijdig schrijver kunnen noemen, een literaire duizendpoot, die zonder autobiografisch te zijn toch veel van zichzelf blootgeeft in zijn werken. Een ‘drempelgeval’ ook met een knipoog naar zijn recent verschenen boek: ‘Liever op de drempel’. Een bundel korte overwegingen, columns met humor, verhalen en gedichten rond veranderend gelovig zijn of gelovig zijn in verandering.
Illustrator Martijn Köster Henke geeft op de omslag exact de positie weer, die Henk Vis wil innemen.
Geen worsteling, maar een ontspannen houding en een hoofd met opvallend grote oren. Het geeft ook zijn humor weer. Die luchtige stijl komt ook naar boven in de columns die Vis schreef voor het kerkblad.
Schrijven in opdracht
Twee boeken schreef Vis in opdracht: ‘Sallo’s ontsnapping’, een verhaal over Sallo van Gelder uit Aalten, die in de oorlog als Joods jongetje met de hulp van een jonge vrouw ontsnappen kon aan een transport naar een concentratiekamp en werd opgevangen door dappere onderduikhelpers.
En een biografie van Dokter Der Weduwen, tijdens de bezetting huisarts en verzetsheld in Aalten.
Hoe heeft hij het schrijven van deze twee boeken ervaren?
Henk Vis: “Je geeft iemand anders stem en dat brengt moeilijkheden met zich mee. Je legt ze toch woorden in de mond. Daar ligt enige vertrouwdheid aan ten grondslag. Heel veel gesprekken gaan daaraan vooraf. Voor Marion der Weduwen (dochter van) geldt dat vooral. Zij had ‘Stabat mater’ gelezen en kende dus mijn stijl. Voor mij betekent het schrijven voor een ander toch dat er een bepaalde rem op zit, ik kan niet mijn fantasie de vrije loop laten en aanspreken en dat kan natuurlijk gemakkelijker in columns en artikelen en zeker in fictie. Een woord kan bij mij allerlei associaties oproepen, die er een bepaalde twist aan kunnen geven en het onderwerp luchtiger maken”.
Je schreef ook nog: ‘We hebben ze allemaal gekend’, je bent nauw betrokken bij het ‘verspreide’ monument ‘Stolpersteine’, en je geeft rondleidingen in de synagoge. Waar komt die fascinatie voor het Jodendom vandaan?
Vis: “Sommigen denken dat ik Joods ben, maar ik kom uit een vrolijk gereformeerd gezin. Het christendom verwijst met eerbied naar het Bijbelse volk Israël als oorsprong. Wij lazen thuis dagelijks uit de Bijbel en dat is een Joods boek. Ik ben dus erg vertrouwd met die verhalen. Ze gaan, bij wijze van spreken, bijna over mijn eigen familie. Die verbinding met het Jodendom kwam bij ons ook tot uiting in de aandacht voor de 4 mei-herdenking. Iedereen moest stil zijn, wanneer de radio verslag deed van de herdenking op de Waalsdorpervlakte.
“Ik heb veel compassie met het lijden van de Joodse bevolking in de oorlogstijd, daarvoor en daarna. Dat belast mij tot de dag van vandaag, het ligt mij op de schouders. Daarnaast boeit de Joodse woord-traditie mij enorm. De taal, het woord, is onontbeerlijk in mijn leven. Ik vind het verschrikkelijk als mensen onverschillig zijn. De Joodse schrijver Elie Wiesel noemde dat een destructieve kracht omdat onverschilligheid de medemens uit het oog verliest.”
Stabat mater, stabant filii
De compassie komt duidelijk naar voren in het eerbetoon aan zijn overleden ouders. ‘Stabat mater’, de wenende moeder bij haar zoon aan het kruis. Een scène, die veel componisten geïnspireerd heeft.
Henk Vis: “De wenende moeder bij het kruis, heb ik uitgebreid met de wenende zonen bij hun lijdende moeder: ‘Stabat mater, stabant filii’.”
Het is het aangrijpende, zeer persoonlijke verhaal over zijn moeder in haar laatste levensdagen, waarin zij strijdt tegen de in haar hele lichaam verspreide kanker. Het is tevens het verhaal van een harmonieus gezin met een centrale rol voor de moeder.
Een boek dat de lezer vrijwel in één adem uitleest. Niet omdat het vrij dun is, maar omdat de schrijver zowel het lijden van zijn moeder als zijn dierbare jeugdherinneringen in een mooie vorm heeft weten te gieten. Een pareltje, dat met een andere titel en wat meer naamsbekendheid beslist een bestseller zou zijn geworden.
Concessies aan zijn achtergrond doet hij echter niet en wil hij ook niet doen. Hij wil er wel graag kritisch naar kijken, ook naar zichzelf. Hij kan goed relativeren. Dat komt ook naar voren in de humor van zijn columns en zijn liefde voor de practical joke, die je misschien niet bij hem zou verwachten.
Voor wie is het boek: ’Liever op de drempel’ geschreven?
“Voor wie daar geïnteresseerd in is. Er staan columns en artikelen in die al eerder gepubliceerd zijn in het kerkblad, vaak meer dan 10 jaar geleden, die nog net zo actueel zijn. Ik vond het jammer als het zou kwijtraken. En ook nieuwe verhalen en gedichten. Het is een soort bloemlezing”. En lachend voegt hij eraan toe: “Als jij het een allegaartje wil noemen, mag dat ook!”
‘Liever op de drempel’ is te koop bij Boekhandel Kramer.
