Oud Vorden krijgt De Herberg vol voor jaarvergadering en lezing

24 maart 2025, 08:54 Algemeen

Gerda Rossel schetst historisch perspectief boerderijen in Vorden en buurtschappen

VORDEN - Een opmerkelijke mededeling had voorzitter Frank van Setten van Oud Vorden voor de ongeveer 190 aanwezigen bij de jaarvergadering van Oud Vorden. Het ledental van de historische vereniging is gestegen naar 590. Des te opmerkelijker bij de indrukwekkende lijst van leden die in het afgelopen verenigingsjaar zijn overleden. Zij werden met een ogenblik van stilte herdacht.

Na de afsluiting van de soepel verlopen jaarvergadering verzorgde erelid Gerda Rossel een indrukwekkende en interessante lezing waarin ze het dorp Vorden, de omgeving en de boerderijen in historisch perspectief plaatste. Omdat in 1121 al een vermelding is van een kapel en in 1235 van het kerspel Vorden, duidt het er op dat er sprake is van een kerkelijk kerspel. Ook de buurtschappen rond Vorden zijn oud. Zo was de eerste vermelding van Delden al in 996, daarna volgden Linde in 1290, Veldwijk in 1312 en Mossel in 1382.

Boerderijen
Oorspronkelijk bestond Vorden voornamelijk uit een verzameling boerderijen. Gerda toonde een voorbeeld van een boerderij en een smederij aan de Zutphenseweg (nr. 15) waar nu een woonhuis en een winkel staan. Weinigen konden zich voorstellen dat er ooit pal voor de ingang van de Dorpskerk een boerderij was. Op de boerderijen kon men verschillende bewoners aantreffen. Soms waren de bewoners eigenaren of pachtheer, maar het konden ook pachters zijn. Deze werden scherp in de gaten gehouden en zij zorgden er dan ook voor dat de ‘plaats’ (gebouwen en land) er keurig bij lag als de pachtheer op bezoek kwam.
Dat er soms boerderijen verdwenen liet Gerda zien aan de hand van kaarten met daarop de plaats ‘Klein Suderas’. Ook maakte een kadaster/hoogtekaart uit 1832 duidelijk waar de hoger gelegen stukken land lagen waarop producten konden worden verbouwd. Uiteraard was dat van invloed op de indeling van de verschillende percelen. Interessant is de oorsprong van de naam ‘Wientjesvoort’. De naam komt voort uit de doorwaadbare plaats in de beek ‘Winnekinksvoorde’ en werd dus ‘Wientjesvoort.

Gebinten
Bijzonder was haar hoofdstukje over de bouwgeschiedenis van boerderijen en de telmerken op de gebinten. Elk gebint werd genummerd met zo’n telmerk. In de 15de eeuw bestond dat uit ovale inkepingen, in de 16de eeuw werden het halve maantjes en in de 17de eeuw veranderde dat in min of meer rechte streepjes. Zo kan men nu nog zien dat bij de herbouw rond 1750 van de Oude Wientjesvoort gebinten werden hergebruikt uit de 16de en 17de eeuw.
In het hoofdstukje over veldnamen vertelde Gerda dat het de naam van een boerderij kon zijn of een buurtschapsnaam, maar ook de naam van een moeras, een poel of de vegetatie. Zo is de veldnaam ‘Mossel’ ontstaan omdat het gebied bestond uit lage moerassige grond met veenmos. Maar niet alle namen hebben zo’n oorsprong: zo liepen er bij Berenpas geen beren en zeker niet in de pas; in het Boersbroek verloor geen boer zijn broek en bij Bokslag werden hooguit ‘bokken geschoten’.

Pollen
Na de pauze werd meer verteld over veldnamen en over de zogenaamde ´pollen´. Daaronder worden verstaan, huisplaatsen met grachten en singels. Voorbeelden kwamen langs van ’t Medler, Het Ham en van ’t Spieker. Ook besteedde Gerda aandacht aan de ‘herenkamers’, een aanbouw waar de pachtheer vertoeven kon. Een andere aanbouw aan een boerderij was een ‘endskamer’, het gedeelte waar meestal de ouder(s) van de boer of zijn vrouw woonden, terwijl het jonge gezin de deel en voorkamer bewoonde. Heel soms had een boerderij een rosmolen, aangedreven door een paard of een ezel. Een bijzonder fenomeen waren de ‘schaddenschuurtjes’. Schadden zijn heideplaggen die op een laag mest werden gelegd zodat de dieren toch weer droog konden staan. Ze zijn te vinden bij de boerderij Baank en t Heegken.

Boerderijtypen
Na een verhaal over de specifieke bouw van de bakhuisjes bij sommige boerderijen, behandelde Gerda de verschillende boerderijtypen. Zo kwamen het hallenhuis, de T-boerderij en het krukhuis voorbij. Als het woonhuis naar één zijkant is uitgebouwd en daardoor een L-vormige noklijn heeft gekregen, spreekt men van een krukhuisboerderij. Tenslotte vertelde Gerda over de ‘wederopbouwboerderij’: een boerderij die in de Tweede Wereldoorlog door oorlogshandelingen vernield was, en daarna onder regie van de overheid werd herbouwd. Een voorbeeld ervan is boerderij Stegeman die op 28 augustus 1942 zwaar werd beschadigd door een bombardement. Het huis heet nu ‘Wijngoed Kranenburg’.

Via de kastelen vertelde Gerda over de boerderijen die bij de kastelen hoorden en die herkenbaar zijn aan de beschildering van de luiken. Ze liet een foto zien van een plakplaatje van de Gelderse roos voor de boerderijen van het Gelders Landschap. Na de sluitstenen met datums, afkortingen van namen of symbolen, eindigde de lezing met vermeldingen van de stichting van boerderijen door de eeuwen heen. In de renaissance en de Hanzetijd werden er ongeveer honderd boerderijen gesticht. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog liep dat aantal terug naar minder dan vijftig, waarna het in de 17de en 18de eeuw weer toenam. Met als hoogtepunt de ongeveer 250 nieuwe boerderijen in de 19de eeuw als gevolg van de markeverdeling, vooruitgang en wetgeving. De sterkste achteruitgang vond plaats in de 20ste eeuw. Vooral in de Tweede Wereldoorlog daalde het aantal stichtingen sterk.

Lijstje
Gerda toonde een opmerkelijk lijstje van de stand op 1 november 2024. Totaal aantal boerderijen: 804. Verdwenen: 91. Bestaand: 713. Woning 625. Boerderij: 88. Dus van globaal van 800 naar 80. Aan het eind van haar lezing sprak zij de hoop uit dat Vorden uiteindelijk geen 8-boerderijendorp wordt, net zoals het een 8-kastelendorp is. De lezing, die de zaal tweemaal drie kwartier boeide, leverde Gerda een warm applaus op en een attentie van de voorzitter.

Op 10 april a.s. houdt G.J. van Setten voor de leden van Oud Vorden een lezing met als titel: Oorlogswinst. De lezing wordt gehouden in de zaal van Hotel Bakker en begint om 20.00 uur.